Jarmark na Marcina

gawęda

DANIIŁ ŁAŹKO

Ledwie co na Marcina pobladło nad lasem,

już od Zarzecza ciągną furmanki z hałasem;

koła po osie w błocie, z końskich grzbietów para,

a na pierwszej, jak zawsze — Szymonowa stara.

Wiezie w koszyku jajka, i płótno, i miodek,

i zajmie, nim kto zdąży, samiuteńki środek.

Potem kowal z Wołczyna i garncarz z dzbanami,

szlachta z Bobrów zaścianka — z chartem i z workami.

Karczmarz w drzwiach już od świtu stoi i rachuje,

kto wypije kieliszek, a kto poczęstuje.

Konie stoją u płotu, ze łbami w obroku,

a dzieci i psy wszędzie plączą się co kroku.

Ostatni, jak co roku, choć wstał przed kurami,

przyszedł Maciej spod Hłuszy piechotą, polami,

wiodąc konia za uzdę. Siwek, chociaż stary,

w karku był jeszcze twardy, w nogach — jeszcze jary.

Znałem Macieja dobrze: robotny, uczciwy,

lecz kiedy szło o honor — parzył jak pokrzywy.

Żonę pochował zimą, trzy lata już temu,

i od tej pory wszystko szło na przekór jemu.

Dach przeciekał nad sienią, lichwiarz w Mirze czekał,

a Maciej się nie żalił, tylko długo zwlekał,

aż w wigilię Marcina, w nocy, przy łuczywie,

czesał siwka i milczał, z ręką w jego grzywie.

A na placu już gwarno. Przy kramie z płótnami

baby — „tylko popatrzeć” — stoją z koszykami

i mierzą każdy łokieć płótna swym językiem,

aż kramarz, bliski płaczu, ustępuje z krzykiem.

Bartosz z Kuźnic spod Mira pół dnia się targował

o sierp — i aż trzy grosze w trudzie uratował;

a w karczmie, kiedy ciepło wlazło mu do głowy,

przepił sześć — bo, jak mówił, dzień jest dziś targowy.

Pan Bobrowski od charta, nieproszony wcale,

wykładał herb każdemu w całej jego chwale;

a chart, co słyszał wszystko już pewnie stokrotnie,

ściągnął z wozu kiełbasę i zjadł ją ochotnie.

Tymczasem pod parkanem, gdzie konie przy żerdzi,

Zabłocki z Lidy, handlarz, od godziny twierdzi,

że ta gniada, co stoi, to krew od sułtana,

a kolana ma krzywe — bo kłania się z rana.

Gdy Maciej podszedł z siwkiem i stanął przy płocie,

Zabłocki tylko zerknął i przykucnął w błocie:

„Toż on ledwie już chodzi! Zęby jak u dziadka,

a na grzbiecie, uważcie, odgnieciona łatka.

Dam piętnaście — z litości, bo dziś święto przecie”.

„Trzydzieści!” — „Za tę kozę? Toż to śmiech na świecie!”

„Kozę?! A gniada pańska to sułtańska może?”

„Siedemnaście — i basta. Już nic nie dołożę”.

Maciej splunął i odszedł. Rachował coś w duchu,

miętosząc czapkę w ręku, skubiąc kłak w kożuchu.

Na dach by jeszcze stało, na dług — już brakuje;

a Maciej, jak to Maciej: kiedy źle — wojuje.

A przez plac, z gębą w górze, szedł młody Kotowicz,

Janek, z Łoszy, spod młyna, z dziada młynarzowicz.

Siedemnaście lat liczył, w chustce miał związane

na sól ruble od ojca — i swoje, ciułane.

Nóż mu wpadł w oko: leżał w rogowej oprawie

u kowala z Wołczyna na sosnowej ławie.

I pierwszy raz zobaczył dorosły świat z bliska:

kto sprzedaje — wychwala, kto kupuje — ściska.

Na skraju, przy cmentarzu, stoi krzyż dębowy,

czarny od deszczów, krzywy, omszały, surowy;

a pod nim — mówią starzy — śpi ktoś z tamtej wojny,

gdy Francuz szedł na Moskwę, dumny jeszcze, strojny.

Tak Jankowi powiadał organista stary,

co znał tu każdy kamień i nie wierzył w czary;

a jednak — dodał cicho — w listopada noce

przy studni czyjś koń parska i łańcuch klekoce.

A rano nic. Ot, wiadro stoi mokre z brzegu

i ślad podkowy w błocie, jakby w pełnym biegu.

„Ja tam nie wiem. Tak gadał nieboszczyk mój dziadek”.

I przeżegnał się jednak — na wszelki wypadek.

W samo południe, w ścisku, przy kramie z piernikiem,

gdzie pchała się dzieciarnia z gwizdkiem i patykiem,

Janka ktoś trącił łokciem, ktoś koszem, ktoś wozem —

aż mu węzełek wypadł w słomę pod powrozem.

A Janek nic nie poczuł, poszedł dalej w tłumie.

Maciej — ten, co tam właśnie stał w ciężkiej zadumie —

schylił się — i miał w garści węzełek z rublami.

Rozejrzał się: dokoła każdy stał plecami.

A w węzełku — trzy ruble i grosze, ciułane;

akurat, myśli Maciej, jakby na mnie dane…

Stał tak — może i dłużej, niż by wypadało,

i ważył w dłoni węzeł, co ważył tak mało.

Potem przez ciżbę ruszył. Janek stał przy wozie,

macał się po kieszeniach, drżący jak na mrozie.

„Twoje?” — „Moje!” — „To chowaj. I nie stój jak cielę”.

„Bóg zapłać!” — „Ech, nie gadaj. Tu złodziei wiele”.

Ojciec, gdy się dowiedział — młynarz, chłop niegłupi —

zajrzał siwkowi w zęby i rzekł: „Wiem, kto kupi.

Ignac z Rudni ma pole, a koń mu padł w lecie;

da, ile koń jest warty — lecz nie więcej, wiecie”.

Maciej burknął, że siwek wart jest i trzydzieści,

ale poszedł — i siwka po szyi wciąż pieści.

Ignac siedział przy piwie; targ w sieni dobili:

dwadzieścia dwa rubelki — i litkup wypili.

Na dach starczy; dług w Mirze — prawie; reszta — w Bogu.

A Zabłocki, co w sieni stał z batem przy progu,

cmoknął i rzekł: „Toż mówię od rana: koń zdrowy!”

I nikt się z nim nie spierał. Szkoda było mowy.

Pod wieczór wiatr się zerwał od lasu, od Niemna,

i dym niósł przez opłotki, a droga — już ciemna.

Plac pustoszał; z kramików zwijano rogoże,

a Janek nóż oglądał — po raz setny może.

Szymonowa, co rano jajka wiozła w koszu,

wracała z garnkiem, z kurą, z jajkami — bez groszu.

Zabłocki z kozła gniadą wiódł z tyłu na sznurze

i jeszcze ją zachwalał wronom przy kałuży.

Na placu — tylko błoto, ślady kopyt, słoma

i wrona, co w niej grzebie, okruszków łakoma.

W karczmie zgasło. Z dzwonnicy raz i drugi bije,

i za krzyżem ostatni wóz się w mroku kryje.

Czy w noc tę przy studzience łańcuch zaklekotał,

czy tylko wiatr po gontach całą noc łopotał —

nie wiem. Rano po deszczu gładki był plac cały:

ni siwka, ni tej gniadej ślady nie zostały.

Ja tylko jedno pomnę, choć lat moc minęło:

jak stał z cudzym węzełkiem — i jak w nim coś drgnęło,

i jak potem do Hłuszy szedł, gwiżdżąc fałszywie,

z pustą uzdą, a lekko — jak wiatr w siwej grzywie.

Tuapse, 5 października 2026

Komentarz literacki

O formie, stylu, sensie i odrębności utworu

I. Forma

Jarmark na Marcina jest gawędą wierszowaną liczącą sto dwadzieścia wersów ułożonych w trzydzieści strof czterowersowych. Miarą utworu jest trzynastozgłoskowiec ze stałą średniówką po siódmej sylabie (7+6) — wiersz sylabiczny o długiej tradycji w polszczyźnie, szczególnie bliski epice i opowieści. Średniówka wypada zawsze po wyrazie o akcencie paroksytonicznym, a wszystkie klauzule są żeńskie; daje to tok równy i nieśpieszny, zbliżony do rytmu mówionej relacji.

Rymy są parzyste (aabb). Każda strofa składa się z dwóch dystychów, a każdy dystych zamyka drobną całość znaczeniową: obraz, gest albo replikę. Dzięki temu strofa pełni w gawędzie rolę akapitu — wyznacza krok opowieści, nie przerywając jej toku.

Regularność metryczna została sprawdzona sylaba po sylabie we wszystkich wersach. Utwór nie korzysta nawet z tej swobody, na którą konwencja gawędy pozwalałaby w partiach dialogowych: najszybsza wymiana zdań — targ o siwka, w którym cztery repliki mieszczą się w czterech wersach — pozostaje w ryzach metrum. Rygor ma jednak pozostać niewidoczny. Pierwszeństwo należy do składni i naturalnego zdania; rym ma brzmieć jak domknięcie myśli, a nie jak jej przymus.

II. Kompozycja

Utwór obejmuje jeden dzień jarmarczny i wiernie trzyma się jego rytmu: świt i zjazd furmanek, przedpołudniowy gwar, targ o konia, południe z ciżbą przy kramach, popołudniowe rozstrzygnięcie i wieczorne pustoszenie placu. Dwie ostatnie strofy wychodzą poza ten dzień — w noc, której narrator nie widział, i w lata, które upłynęły od tamtej pory.

W porządek czasu wpisane są trzy plany. Plan obyczajowy — jarmark jako wizerunek całej miejscowej społeczności — wypełnia pierwszą część utworu i wraca w zakończeniu. Plan etyczny — historia Macieja, siwka i cudzego węzełka — stanowi oś fabuły. Plan legendowy — dębowy krzyż na skraju placu, mogiła z czasów francuskiej wojny i koń parskający nocą przy studni — zajmuje trzy strofy w samym środku utworu, tuż przed zgubą Janka, i powraca echem w strofie przedostatniej.

Plany te spinają powracające przedmioty, które niosą znaczenie zamiast komentarza. Maciej przychodzi, „wiodąc konia za uzdę”, a odchodzi „z pustą uzdą” — zgodnie z ludowym przesądem, wedle którego sprzedający zatrzymywał niekiedy uzdę dla siebie, by „szczęście do koni” nie wyszło z domu; mawiano: „Kiedy jest uzdeczka, łatwiej będzie o konia”. Pusta uzda jest więc zarazem znakiem straty i cichej nadziei. Nocne czesanie siwka „z ręką w jego grzywie” znajduje odpowiedź w ostatnim wersie: „jak wiatr w siwej grzywie”. Ślad podkowy z legendy, ślady kopyt na wieczornym placu i deszcz, który nazajutrz zaciera wszystkie ślady bez różnicy, tworzą jeden ciąg. Zabłocki zachwala klacz „wronom przy kałuży”, a na opustoszałym placu zostaje już tylko wrona. Szymonowa przyjeżdża na pierwszej furmance i wraca z garnkiem, z kurą i z niesprzedanymi jajkami. Słowo „ciułane” pada dwukrotnie: najpierw jako zwykła informacja o pieniądzach Janka, potem w chwili, gdy węzełek leży w dłoni Macieja — i wtedy waży już inaczej.

III. Narrator

Opowiada człowiek stąd: zna drogę od Zarzecza, karczmę, studnię, okoliczne wsie i zaścianki. Wie, kto przyjeżdża pierwszy, a kto zawsze ostatni, kto targuje się o grosz, a kto potem przepija sześć. Mówi o tych ludziach jak sąsiad — z poufałością, ale bez wyższości.

Jest świadkiem („Znałem Macieja dobrze”), lecz świadkiem o świadomie ograniczonej wiedzy. Nie zagląda bohaterowi do duszy: chwilę pokusy pokazuje przez gest i przedmiot — „i ważył w dłoni węzeł, co ważył tak mało” — a o tym, co działo się nocą przy studni, mówi wprost: „nie wiem”. Ta powściągliwość jest warunkiem wiarygodności gawędy. Opowiada ktoś, kto pamięta, a nie ktoś, kto wszystko wie; i właśnie dlatego jego ostatnie słowa — „Ja tylko jedno pomnę” — mają wagę świadectwa.

IV. Bohaterowie

Maciej nie jest postacią wzorcową. Jest pracowity i uczciwy, ale drażliwy na punkcie honoru („parzył jak pokrzywy”), uparty w targu, skłonny do kłótni („kiedy źle — wojuje”). Przecenia swojego konia i nawet po uczciwej transakcji burczy, że siwek „wart jest i trzydzieści”. Jego dobroć nie zostaje ogłoszona przez narratora — wynika z jednego czynu, poprzedzonego krótkim, realistycznym wahaniem („akurat, myśli Maciej, jakby na mnie dane…”). Zwrot pieniędzy odbywa się bez słowa o uczciwości: „To chowaj. I nie stój jak cielę”. Szorstkość repliki chroni scenę przed sentymentalizmem i zachowuje charakter bohatera do końca.

Janek jest oczami czytelnika na jarmarku. Po raz pierwszy widzi świat dorosłych z bliska i ujmuje go w formułę na kształt przysłowia: „kto sprzedaje — wychwala, kto kupuje — ściska”. Ta prawda zostaje jednak tego samego dnia uzupełniona: chłopiec widzi także człowieka, który mógł skorzystać z cudzej zguby i nie skorzystał. Nóż w rogowej oprawie, oglądany wieczorem „po raz setny może”, został kupiony za pieniądze, które do niego wróciły.

Zabłocki, handlarz z Lidy, nie jest złoczyńcą. Jest obrotny, gadatliwy i świetny w interesach; jego komizm wynika z zachowania, nie z karykatury. Krzywe kolana własnej klaczy tłumaczy jej dworną grzecznością, konia Macieja zbywa jako „kozę”, a gdy siwek zostaje sprzedany komu innemu, oznajmia, że „od rana” mówił, iż koń jest zdrowy. Nikt mu nie odpowiada — „szkoda było mowy”.

Kotowicz, ojciec Janka, wprowadza rozwiązanie bez baśniowej nagrody. Zna gospodarza, któremu koń jest potrzebny do pracy, i od razu stawia granicę: „da, ile koń jest warty — lecz nie więcej”. Tło dopełniają postacie epizodyczne, z których każda ma jedną cechę i jeden gest: Szymonowa, zawsze pierwsza na placu; Bartosz, oszczędny przy sierpie i hojny w karczmie; pan Bobrowski, nieproszony wykładowca własnego herbu, którego chart w tym czasie kradnie kiełbasę; karczmarz liczący gości od świtu; stary organista, który nie wierzy w czary, a jednak się żegna.

V. Styl Syrokomli w utworze

Władysław Syrokomla (właśc. Ludwik Kondratowicz, 1823–1862), zwany „lirnikiem wioskowym”, jest głównym punktem odniesienia utworu. Z jego poetyki pochodzi przede wszystkim sama forma gawędy: opowieść snuta przez człowieka z miejsca, swobodna, otwarta na dygresje i drobne scenki, a przy tym prowadząca do jednego zdarzenia, w którym odsłania się charakter.

Syrokomlowska jest swojskość — poczucie, że opowiadający zna tę ziemię nie z ksiąg, lecz z życia — oraz serdeczność wobec drobnego człowieka: ubogiego gospodarza, przekupki, zaściankowego szlachcica, chłopskiego syna. Serdeczność ta nie przechodzi w idealizację; narrator widzi ludzkie słabości i mówi o nich z uśmiechem.

Syrokomlowski jest humor sytuacyjny i łagodna ironia. Baby przychodzą „tylko popatrzeć”, a stoją z koszykami i mierzą każdy łokieć płótna językiem; Bartosz ratuje trzy grosze na sierpie, by przepić sześć; szlachecka duma z herbu sąsiaduje z chartem kradnącym kiełbasę. Ironia nigdy nie dotyka biedy, starości, śmierci ani wiary. Gest organisty, który żegna się „na wszelki wypadek”, pokazany jest z czułością, a nie z drwiną.

Od Syrokomli pochodzi wreszcie sposób, w jaki z codzienności wyrasta cicha refleksja moralna: bez kazania, przez czyn, przedmiot i krótką replikę. Moralny ciężar utworu spoczywa na węzełku z trzema rublami i na pustej uździe, a nie na sentencji. Pomaga temu konkret obyczajowy: litkup wypity po dobiciu targu, rogoże zwijane z kramów, konie u płotu ze łbami w obroku, uzda zatrzymana przez sprzedającego. Mir, Lida i Niemen sytuują akcję na pograniczu dawnej ziemi nowogródzkiej i lidzkiej, w dorzeczu Niemna — w okolicy bliskiej obu poetom — Syrokomla gospodarował przez lata w Załuczu nad Niemnem, a Mickiewicz urodził się w okolicach Nowogródka.

VI. Mickiewicz jako dalekie echo

Obecność Mickiewicza jest celowo dyskretna i nie polega na naśladowaniu żadnego konkretnego utworu. Z jego dziedzictwa przejęte zostały cechy ogólne: żywa pamięć lokalnej wspólnoty, przekonanie, że krajobraz Litwy i Białorusi przechowuje historię, oraz przenikanie się dziejów oficjalnych i opowieści ludowej.

Wielka historia jest tu widoczna wyłącznie przez mały ludzki ślad. Wojna 1812 roku nie staje się przedmiotem wykładu; istnieje tylko jako czarny, omszały krzyż i mogiła „kogoś z tamtej wojny” z czasów, „gdy Francuz szedł na Moskwę”. Wybór miejsca nie jest przypadkowy: pod Mirem w lipcu 1812 roku rzeczywiście ścierała się kawaleria obu armii. Nie wiadomo jednak, kim był pochowany pod krzyżem — i ta niewiedza jest prawdziwsza niż jakakolwiek rekonstrukcja.

Legenda o koniu, który nocą parska przy studni, zachowuje romantyczne przeczucie tajemnicy, lecz zostaje zawieszona między wiarą a zdrowym rozsądkiem. Organista „nie wierzył w czary”, a jednak się żegna; narrator nie rozstrzyga, czy w noc po jarmarku zaklekotał łańcuch, czy tylko wiatr łopotał w gontach. Tajemnica wyrasta z konkretnego miejsca i przedmiotu — studni, wiadra, śladu podkowy — i nigdy nie dominuje nad codziennością: trzy strofy z trzydziestu i jedno echo w zakończeniu.

Mickiewiczowskie jest także odczucie krajobrazu, ale krajobraz ten pokazany jest najpierw materialnie: błoto po osie, para nad końskimi grzbietami, dym niesiony przez opłotki, wiatr od lasu i od Niemna. Dopiero w ostatnich strofach, gdy plac pustoszeje, a deszcz zaciera ślady, pejzaż zaczyna odbijać przemijanie. Trzynastozgłoskowiec z rymem parzystym jest wreszcie miarą wielkiej epiki Mickiewiczowskiej; tutaj jednak nie służy epopei, lecz drobnej opowieści o jednym koniu i jednym węzełku — i w tej zmianie skali kryje się zasadnicza różnica tonu.

VII. Sens utworu

W centrum utworu stoi granica, której człowiek nie przekracza, nawet gdy nikt nie patrzy. Scena znalezienia pieniędzy jest zbudowana tak, by wyeliminować każdy zewnętrzny powód uczciwości: „Rozejrzał się: dokoła każdy stał plecami”. Zguba ma przy tym konkretną wartość — w oczach Macieja „akurat” tyle, ile mu brakuje. Pokusa nie jest abstrakcyjna; ma wagę węzełka w dłoni.

Rozwiązanie świadomie odmawia baśniowej nagrody. Maciej nie bogaci się. Ceny układają się w małą topografię moralną: piętnaście i siedemnaście rubli oferowanych przez handlarza to cena wymuszona biedą; trzydzieści, których żąda Maciej, to cena jego dumy; dwadzieścia dwa, które płaci Ignac z Rudni, to cena uczciwa — tyle, „ile koń jest warty”. Wystarcza na dach, prawie na dług, a reszta zostaje „w Bogu”. Uczciwość nie zostaje wynagrodzona; zostaje jedynie potraktowana uczciwie.

Drugą warstwą sensu jest przemijanie i pamięć. Deszcz zaciera ślady wszystkich koni bez różnicy — i siwka, i chwalonej gniadej; po jarmarku zostaje gładki plac. Nie zostaje ani zysk, ani przechwałka; zostaje opowieść narratora o jednej chwili, w której stary człowiek ważył w dłoni cudzy węzełek. Koń z legendy wraca nocą do studni, a koń Macieja odchodzi na zawsze — z ludzi także pozostaje nie ślad kopyt, lecz pamięć o tym, jak się zachowali.

Ostatni obraz łączy godność z ubóstwem: Maciej wraca do Hłuszy z pustą uzdą, gwiżdżąc fałszywie, a jednak lekko — „jak wiatr w siwej grzywie”. Lekkość ta nie jest nagrodą ani ulgą finansową; jest lekkością człowieka, który nie musi niczego przed sobą ukrywać.

VIII. Odrębność utworu

Jarmark na Marcina jest utworem oryginalnym: nie powtarza fabuły, sceny ani postaci z dzieł Syrokomli czy Mickiewicza, nie cytuje i nie parafrazuje ich wersów. Z obu tradycji korzysta jedynie na poziomie ogólnych cech poetyki — formy gawędy, tonu, sposobu widzenia ludzi i krajobrazu.

Motyw znalezionych pieniędzy jest stary jak opowieść ludowa. Odrębność utworu polega na osadzeniu go w ekonomii jednego jarmarku: pokusa ma tu swoją cenę w rublach, a jej odrzucenie nie prowadzi do cudownego wzbogacenia, tylko do przywrócenia zwykłej, uczciwej miary. Legenda i fabuła etyczna zostały powiązane wspólnym motywem konia, a nie komentarzem narratora; zakończenie pozostaje w obrazie i dopiero z niego wynika refleksja.

Język utworu to żywa, prosta polszczyzna, bez stylizacji gwarowej i bez nadmiaru archaizmów. Pojedyncze dawne słowa — „jary”, „litkup”, „przecie”, „pomnę” — występują tam, gdzie brzmią naturalnie w ustach starego gawędziarza. Nazwy miejscowe łączą punkty rzeczywiste (Mir, Lida, Niemen) z nazwami pospolitymi na tych ziemiach (Zarzecze, Hłusza, Łosza, Kuźnice, Rudnia), tworząc okolicę prawdopodobną, a nie dokumentalną. Ścisły trzynastozgłoskowiec, utrzymany bez wyjątku także w dialogu, nadaje tej swobodnej opowieści dyscyplinę, której czytelnik nie musi zauważać, by ją odczuć.

Słowniczek

Marcin, na Marcina — dzień św. Marcina, 11 listopada; dawny termin jesiennych jarmarków, rozliczeń i zakończenia prac polowych

wigilia (Marcina) — dzień poprzedzający święto

zaścianek — osada drobnej szlachty, często niewiele zamożniejszej od chłopów

obrok — pasza dla koni, zwykle owies

żerdź — długi drąg; tu: poprzeczka, do której uwiązywano konie

łuczywo — drzazga ze smolnego drewna, używana do oświetlania izby

jary — silny, rześki, pełen wigoru

lichwiarz — pożyczający pieniądze na wysoki procent

łokieć — dawna miara długości, używana m.in. przy sprzedaży płótna

ciułać — oszczędzać, zbierać grosz do grosza

litkup — poczęstunek wypijany przez kupującego i sprzedającego na znak dobicia targu

rogoża — plecionka (mata) z łyka lub sitowia, używana m.in. do okrywania kramów

kozioł — siedzenie woźnicy na przodzie wozu

opłotki — przestrzeń przy płotach i zagrodach na skraju wsi

gonty — drewniane deszczułki do krycia dachów

gniada — klacz o maści brązowej z czarną grzywą i ogonem

Беларускі аўтарскі пераклад

Кірмаш на Марціна

Даниил Лазько

Ледзь толькі на Марціна шарэла над гаем,

ад Зарэчча ўжо едуць вазы з рыпам, з лаем;

у гліне колы ўвязлі, пара на марозе,

першая, як заўсёды, — Шымоніха ў возе.

Вязе ў кошыку яйкі, кужаль, жбанчык мёду,

ды раней за ўсіх зойме сярэдзіну з ходу.

Потым каваль з Ваўчына, ганчар — заўжды з жартам,

шляхта з засценка Бабры — з мяшкамі і з хартам.

Карчмар з самага рання стаіць ды ўсё лічыць,

хто сам вып'е кілішак, хто другому зычыць.

Ля плоту коні, ў торбах хрумсцяць аўсом сыта,

а дзеці і сабакі снуюць ля капыта.

Хоць устаў ён раненька, апошні штогоду

прыйшоў Мацей з-пад Глушы цераз гразь і воду,

вёў сіўку на аброці. Стары, ды жылісты:

а карак мае цвёрды, і крок яшчэ чысты.

Знаў я Мацея добра: рупны, без падвоху,

ды як ішло пра гонар — джаліў не патроху.

Жонку схаваў зімою, тры гады мінула,

і з той пары ўся доля спіну павярнула.

У сенях дах дзіравы, ды доўг яшчэ ў Міры,

а Мацей і не енчыў, толькі латаў дзіры,

аж пад Марціна ноччу, пры лучыне, сівы,

сіўку часаў маўкліва, з рукою ля грывы.

А на плошчы ўжо гоман. Ля крамаў кабеты —

«Толькі зірнуць!» — гавораць, а ў хустцы манеты;

мераюць кожны локаць ды ўсё языкамі,

аж крамнік, ледзь не ў слёзы, разводзіць рукамі.

Бартош з Кузьніц пад Мірам паўдня таргаваўся

за серп — і аж тры грошы збярог: так стараўся;

а ў карчме, як цяпельца развязала словы,

прапіў шэсць — бо, казаў ён, дзень жа кірмашовы.

Пан Баброўскі, той з хартам, па сваёй ахвоце

усім пра герб тлумачыў у поўнай красоце;

а харт, што ведаў гэта на памяць, вядома,

сцягнуў каўбасу з воза ды з'еў, як у дома.

А тым часам ля плоту, дзе коні ў загоне,

гандляр з Ліды, Заблоцкі, гадзіну ў разгоне:

што гнядая вось гэта — у султана з ганку,

а калені крывыя — бо ў паклонах зранку.

Як толькі Мацей з сіўкай падышоў да плоту,

Заблоцкі глянуў коса, прысеў за работу:

«Ды ён жа ледзьве ходзіць! Зубы — як у бабкі,

а на спіне, глядзіце, працёртыя латкі.

Пятнаццаць — і то з жалю, бо свята ж, мой браце».

«Трыццаць!» — «За клячу гэту? Кірмаш у рагаце!»

«Кляча?! Ваша ж гнядая — султанская, можа?»

«Сямнаццаць — і ўсё, баста. Прасіць — не паможа».

Мацей плюнуў сярдзіта, шапку мнучы ў жмені,

лічыў, а пальцы самі бегалі ў кішэні.

На дах яшчэ хапіла б, а на доўг — бракуе;

ды Мацей, як заўсёды, у бядзе ваюе.

Праз плошчу, рот раскрыўшы, шыбаваў Катовіч,

Янка, з Лошы, з-пад млына, з дзеда — млынаровіч.

Меў ён гадоў семнаццаць і вузельчык тонкі:

на соль рублі ад бацькі, свае — са скарбонкі.

Ножык упаў у вока ў рагавой аправе

у каваля з Ваўчына на сасновай лаве.

І ўпершыню пабачыў свет дарослых зблізка:

хто прадае — ўсхваляе, хто купляе — ціска.

Ля могілак, на ўскрайку, крыж стаіць дубовы,

крывы, ад дажджоў чорны, замшэлы, суровы;

пад ім — старыя кажуць — спіць нехта з паходу,

калі на Маскву горда француз шоў з заходу.

Так Янку ўсё расказваў арганіст, той з хору,

што знаў тут кожны камень, не верыў у змору;

а ўсё ж — дадаў ён ціха — бывае, начамі

нечы конь каля студні звініць ланцугамі.

А раніцай — нічога: цэбар мокры збоку

і след падковы ў гліне, як з бегу, са скоку.

«Ды ці мала што кажуць... Дзед казаў з тугою».

І ўсё ж перажагнаўся — ды так, для спакою.

Якраз апоўдні, ў ціску, дзе пернікі, дудкі,

дзе дзеці лезлі ў ногі ледзь не з кожнай будкі,

тут Янку ў бок штурхнулі — хто кашом, хто возам —

і вузел — шась з кішэні — ў салому з навозам.

А Янка — анічога, пайшоў сабе ў тлуме.

Мацей жа, што тым часам быў у цяжкай думе,

нахіліўся — і ў пальцах вузел з драбнатою.

Азірнуўся: навокал кожны тут спіною.

Тры рублі ды драбніца — дакладны рахунак;

«Якраз, — мільгне Мацею, — лёсу падарунак…»

Стаяў так — можа, болей, чым тут выпадала,

і ў жмені важыў вузел, што важыў так мала.

Потым скрозь натоўп рушыў. Янка — каля фуры,

і абмацваў кішэні, дрыжаў, як у буры.

«Тваё?» — «Маё!» — «Хавай жа: злодзеяў тут многа».

«Бог заплаці!» — «Ды годзе, не трэба нічога».

Бацька, калі дазнаўся, — млынар з галавою —

зазірнуў сіўцы ў зубы і махнуў рукою:

«Ёсць там Ігнась з-пад Рудні, конь здох яму ў полі;

ён дасць, колькі конь варты, лішняга — ніколі».

Мацей буркнуў, што сіўка і трыццаці варты,

ды пайшоў, і ўсё гладзіў сіўку, хоць упарты.

Ігнась сядзеў пры піве; торг у сенях збілі:

дваццаць два рублі роўна — магарыч запілі.

На дах — хопіць; у Міры — амаль; рэшта — ў Бога.

А Заблоцкі, што ў сенях з пугай ля парога,

цмокнуў: «А я вам з ранку кажу: конь здаровы!»

І ніхто не спрачаўся: шкада было мовы.

Пад вечар вецер рушыў ад лесу, ад Нёмна,

і дым гнаў па завуглах, і дарога — цёмна.

Плошча пусцее; з крамы скручана рагожа,

а нож Янка ўсё круціць у соты раз, можа.

Шымоніха, што зранку прыехала з ношай,

вязе з гаршком і з куркай і яйкі — без грошай.

Гнядую на вяроўцы Заблоцкі вёў ззаду

і хваліў яе нават варонам — для ладу.

Апусцелая плошча: гразь, сляды, салома,

ды ў ёй грэбе варона, ужо нам знаёма.

У карчме ўжо пагасла, звон далёка тае,

і за крыжам апошні воз у змрок знікае.

Ці ў тую ноч ля студні ланцужок бразгоча,

ці гэта толькі вецер у гонтах грукоча —

не ведаю. Уранку па дажджы ўсё гладка:

ні той гнядой, ні сіўкі — ані адпячатка.

Я толькі адно помню, хоць гадоў мінула:

з вузлом чужым у жмені — і ў ім штось кальнула —

і як ішоў да Глушы — свістун ён фальшывы —

з пустой аброццю, лёгкі, як вецер ля грывы.