Karby na wiośle
Gawęda starego organisty z Ługów nad Niemnem
Daniił Łaźko
Tuapse, 16 listopada 2026
Karby na wiośle
Gawęda starego organisty z Ługów nad Niemnem
Deszcz siecze od południa. Dołóżcie do pieca,
a wy, kumie, od progu siądźcie bliżej dzbanka.
Karczmarz skąpi nam łoju — ledwie mży ta świeca —
ale ja swoje Ługi znam i bez kaganka.
Znam i cmentarz. Od furty trzeci rząd, pod płotem,
stoi krzyż, po ramiona schowany w pokrzywy.
Co wiosnę go prostuję, klin podbijam młotem,
a on ku rzece znowu chyli się, jak żywy.
Leży pod nim Karpowicz, Szymon, ten od łodzi.
Ni on szlachcic, ni żołnierz — przewoźnik, i tyle.
Do kronik się nie dostał. Mało to kto chodzi
po świecie bez zapisu? Posłuchajcie chwilę.
Łódź miał czarną od smoły, płaską, z ciężkim wiosłem.
Woził chłopów na jarmark, kramarzy z towarem.
Po ojcu wziął tę przystań razem z tym rzemiosłem
i z jedną twardą radą: nic nie wozić darem.
Targował się o szeląg, jakby szło o skarby.
Od gęsi brał osobno, od worka osobno,
a kto nie miał czym płacić — rżnął mu w wiośle karby.
Narosło ich do zimy sto i dwa, podobno.
Mruk był. Słowa nie rzucił nigdy bez przyczyny,
chyba że mu wypadło sarkać na pogodę.
Z młynarzem się pogniewał o kawałek liny
i siedem lat nie było komu iść na zgodę.
Za to Niemen znał lepiej niż ksiądz swe kazanie:
gdzie mielizna, gdzie korzeń, gdzie bród w czasie suszy,
i po szumie zgadywał, kiedy lodem stanie,
a kiedy — choć pod śniegiem — pęknie i się ruszy.
Aż przyszedł rok dwunasty. Latem szły na Wilno
pułki — złoto na czapkach, błyszczące strzemienie.
Saperzy most na kozłach zbili, bo im pilno,
a Szymon bez zarobku klął w żywe kamienie.
Gniewał się na cesarza jak wprzód na młynarza,
tylko krócej. Bo w grudniu wlekli się od wschodu —
nie wojsko już: gromada, jak bez gospodarza,
w derkach, w babskich chuścinach, posiniali z chłodu.
Krowy poszły w olszynę, ziarno w dół pod progiem,
bo głodnych szło bez liku, a głód to pan wielki.
Kto mógł, ten ich nakarmił i odprawił z Bogiem,
a oni na ogniska darli z mostu belki.
I którejś nocy rzeka huknęła jak działo:
odwilż czy zator — nie wiem; lód pękł koło młyna,
kra zeszła, most zabrała — pięć kozłów zostało,
a za wodą — Zarzecze, niejedna rodzina.
Chaty im rozebrano na ogniska. Stali
na brzegu: dzieci, baby, tobołki i kozy,
i stara Maciejowa. A po czarnej fali
szła kra i woda brała już nadbrzeżne łozy.
Szymon popatrzył z brzegu. Mruknął tylko: «Bieda»,
wyrąbał łódź siekierą, bo stała już w lodzie,
krzyknął przez wodę: «Kozy zostają! Łódź nie da
rady wszystkim!» — i odbił. «Płaca — po zachodzie».
Pierwszym razem wziął dzieci. Drugim — Maciejową,
a ta się żegna, kiwa, łódź mu się kolebie.
«Siedźcie cicho — powiada — bo pójdziecie głową
do raków, moja matko, zamiast stanąć w niebie».
Ile razy obrócił? Dziad mówił, że siedem,
a Rymszowie, że dziewięć. Daję obu wiarę.
Dość, że z tamtego brzegu nie przepadł ni jeden,
choć kra mu już wybiła w burcie niezłą szparę.
Pan Dowgird, herbu Łabędź, w bekieszy po dziadku,
stał na brzegu i laską pokazywał drogę:
«W lewo, Szymon! Na prawo!» — i tak do ostatku;
do śmierci potem mówił, że on wiódł załogę.
Na koniec wiózł młynarza — i żaden ni słowa.
Dopiero gdy dobili, ten sapnął: «Szymonie…» —
i urwał, i znów zaczął, jakby mu ta mowa
przez siedem lat zrdzewiała: «Tam, po tamtej stronie,
w młynie, na workach, leży dobosz. Dziecko jeszcze.
Czyj — nie poznasz: z munduru wiszą same szmaty.
Postrzelony, w gorączce, i trzęsą nim dreszcze.
Sam go nie udźwignąłem — gdzież mnie, z mymi laty».
Ludzie w krzyk: «Nie jedź, Szymon! Noc idzie, łódź pęka,
kra wali coraz gęściej, a to nie nasz przecie!»
On szparę zatkał czapką. Zgrabiała mu ręka,
więc chuchnął. «A od bębna — osobno, jak w lecie».
Odbił. Jeszcze przez chwilę widzieli go z brzegu,
potem zmierzch go zasłonił. Skrzypi dulka — cicho —
lód zazgrzyta po burcie — i w tym mokrym śniegu
znowu skrzypi. Ktoś szepnął: «Żyje jeszcze, licho».
Co tam było przy młynie — to już leży w grobie.
Szymon mruczał niechętnie: «Lekki. Skóra, kości».
Dobosz bębna nie puścił, trzymał go przy sobie.
Ksiądz kazał bić we dzwony, by trafił w ciemności.
Dwa sążnie już od brzegu kra naszła go bokiem:
łódź trzasnęła jak orzech, wiosło wzięła woda,
nogę przygniotła burta. Młynarz ciężkim krokiem
wlazł w nią po same pachy — z liną. Ot, i zgoda.
Dobosz zimę przeleżał u nas, na plebanii.
Wiosną poszedł o kiju. Nie znamy imienia;
jedni mówili: Sas był, drudzy: że z Hiszpanii.
Po naszemu rzekł «chleba» — reszta bez znaczenia.
Chłopak dał Szymonowi pałki. Ten na słoje
popatrzył: buk, bez sęka. Szkoda, żeby gniły.
Wystrugał z jednej dulkę — «Od bębna, co moje» —
a drugą schował: «Zapas» — do samej mogiły.
Noga zrosła się krzywo. Kulał aż do śmierci,
lecz więcej niźli nogi żal mu było wiosła:
tyle karbów — po groszu, po pół, po trzy ćwierci —
i wszystkie długi Ługów kra do Prus poniosła.
Wyciosał sobie drugie. Karby rżnął z pamięci —
i dziwnie: u każdego o jeden przybyło.
Ludzie widzieli. Każdy tylko wąsem kręci —
i nikt się z nim nie spierał. Płacili, aż miło.
Krzyża mu nikt nie przypiął. Nikt z urzędu, z miasta
nie zajrzał. On sam woził jak przedtem — od głowy,
od gęsi i od worka osobno, i basta.
Zagadnięty o tamto, ucinał rozmowy:
«Mokro było. I wiosła szkoda, bo z jesionu».
I szedł smołować burty — wiosna już za pasem.
Wieś pamiętała lepiej. Dziad mój aż do zgonu —
a sam był w pierwszej łodzi — gadał o tym czasem.
Zmarł w poście. Ksiądz zapisał, jak się zwykle pisze:
imię, lata, «przewoźnik». A drobniej, na boku:
«Ten, który — jak od wielu tu w parafii słyszę —
ludzi przez krę przewoził w tym dwunastym roku».
Dziś tam nikt już nie wozi. Po przystani — pale.
Krzyż kuleje jak Szymon, na tę samą nogę,
i choć świat tamtej zimy nie pamięta wcale,
wiosną znów go podeprę, póki jeszcze mogę.
Spytajcie jutro babę, gdzie niesie bieliznę,
choć zna z tej opowieści najwyżej połowę,
chłopaka, gdzie z więcierzem chodzi na mieliznę —
powiedzą wam oboje: «A na Szymonowe».
Daniił Łaźko · Tuapse, 16 listopada 2026
Analiza literacka
Rama gawędy i głos narratora
Opowieść toczy się w deszczowy wieczór, w karczmie, przy deszczu siekącym od południa. Narratorem jest stary organista z Ługów, który zaprasza słuchacza bliżej dzbanka, narzeka na skąpego karczmarza i przy jednej świecy prowadzi go myślą na cmentarz: od furty trzeci rząd, pod płotem. Ta topograficzna dokładność jest podstawą wiarygodności całej gawędy — mówi człowiek, który zna wieś z własnych nóg, a nie z książek.
Narrator wyraźnie oddziela to, co wie, od tego, co zasłyszał. Powołuje się na dziada, który jako dziecko płynął pierwszym kursem, na Rymszów, którzy liczą kursy inaczej, i na zapis w księdze parafialnej. Otwarcie przyznaje się do niepewności: „odwilż czy zator — nie wiem”, „Dziad mówił, że siedem, / a Rymszowie, że dziewięć. Daję obu wiarę”. Ta jawna niepewność nie osłabia podania, lecz je uwierzytelnia: tak właśnie wygląda pamięć wspólnoty, przekazywana z ust do ust.
Szymon Karpowicz — bohater bez pomnika
Szymon jest skąpy, mrukliwy i pamiętliwy. Targuje się o szeląg, liczy osobno od gęsi i od worka, długi nacina na wiośle, z młynarzem nie rozmawia siedem lat z powodu kawałka liny. Zarazem zna Niemen lepiej niż ksiądz swoje kazanie, słyszy, kiedy rzeka stanie i kiedy się ruszy, i w chwili próby zachowuje zimną krew.
Najważniejsze jest to, że jego przywary nie znikają w chwili bohaterstwa — przeciwnie, to one je wypowiadają. Szymon nie wygłasza przemowy. Zatyka szparę czapką, chucha w zgrabiałe ręce i mówi: „A od bębna — osobno, jak w lecie”. Decyzja o powrocie po obcego dobosza zostaje przekazana gestem i targiem, a nie deklaracją. Po wszystkim bohater wraca do dawnego życia: woził jak przedtem, od głowy, od gęsi i od worka, a zapytany o tamtą zimę odpowiadał tylko, że było mokro i że szkoda wiosła, bo było z jesionu.
Kompozycja i narastanie napięcia
Utwór liczy trzydzieści jeden czterowierszowych strof. Ekspozycja (strofy 1–7) przedstawia miejsce, narratora i bohatera; strofy 8–10 wprowadzają wojnę roku 1812, widzianą latem i w grudniu; strofy 11–12 przynoszą katastrofę — rzeka zabiera most, a na drugim brzegu zostają ludzie z Zarzecza. Strofy 13–16 to kolejne kursy przez krę, z ich humorem i grozą; strofy 17–19 stanowią punkt zwrotny — wiadomość o rannym doboszu przy młynie; strofy 20–22 są kulminacją. Strofy 23–28 opowiadają o następstwach, a 29–31 wracają do zapisu w księdze i do teraźniejszości narratora.
Napięcie kulminacji budowane jest przede wszystkim przez dźwięk. Szymon znika w zmroku; słuchacz na brzegu — i czytelnik — słyszy tylko skrzyp dulki, zgrzyt lodu o burtę, ciszę i znów skrzyp. Powrót w ciemności prowadzi dzwon, w który ksiądz każe bić. Ballada nie potrzebuje tu zjaw ani cudów: grozę tworzy zimna, prawdziwa rzeka i niepewność słuchających.
System motywów
Centralnym motywem są karby na wiośle. Najpierw są śmieszną buchalterią skąpca, potem przepadają razem z wiosłem — kra niesie wszystkie długi Ługów do Prus. Szymon odtwarza je z pamięci i „dziwnie: u każdego o jeden przybyło”, a ludzie płacą bez sporu: wdzięczność wsi wyraża się po chłopsku, bez słów. W finale pamięć przechodzi z drewna w język — w nazwę miejsca, którą wypowiadają ludzie nieznający już całej historii.
Motywy są ze sobą splecione. Lina, o którą Szymon pokłócił się z młynarzem, wraca w kulminacji: młynarz wchodzi w lodowatą wodę z liną — „Ot, i zgoda”. Pałki dobosza stają się zapłatą „od bębna”: z jednej Szymon strugał dulkę, drugą schował „na zapas” do samej mogiły. Krzyża za zasługi nikt mu nie przypiął, ale krzyż na jego grobie kuleje na tę samą nogę co on, a narrator co wiosnę go podpiera. Zapis w księdze parafialnej — imię, lata, „przewoźnik” i drobny dopisek na marginesie — pokazuje, jak cienka bywa nić oficjalnej pamięci.
Humor i obserwacja obyczajowa
Humor utworu jest łagodny i sytuacyjny. Pan Dowgird, herbu Łabędź, w bekieszy po dziadku, dyryguje z brzegu laską i do śmierci opowiada, że to on wiódł załogę. Stara Maciejowa żegna się i kiwa tak, że łódź się kolebie, a Szymon ostrzega ją, że zamiast stanąć w niebie pójdzie głową do raków. Narrator uśmiecha się do ludzkich słabości — próżności szlachcica, uporu sąsiadów, skąpstwa bohatera — ale nikogo nie poniża i nie żartuje z cierpienia, głodu ani śmierci.
Wielka historia w małej wsi
Kampania 1812 roku pojawia się wyłącznie przez swoje skutki dla mieszkańców. Latem przez okolicę idą na Wilno pułki w złocie, a saperzy budują most na kozłach, odbierając Szymonowi zarobek. W grudniu od wschodu wlecze się już nie wojsko, lecz gromada w derkach i babskich chuścinach; krowy chowa się w olszynie, ziarno w dole pod progiem, a głodni rozbierają most na ogniska. Nie pada ani jedno nazwisko dowódcy i ani jedna nazwa bitwy.
Dobosz pozostaje bez imienia i bez strony. Jedni mówią, że był Sasem, drudzy, że pochodził z Hiszpanii; „po naszemu” umiał tylko słowo „chleba”, a „reszta bez znaczenia”. To dwuznaczne zdanie — reszta jego słów była dla wsi niezrozumiała, a zarazem nie miało znaczenia, po której stronie walczył — jest moralnym ośrodkiem utworu, wypowiedzianym bez kaznodziejstwa.
Wersyfikacja
Utwór napisany jest trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie (7+6), z paroksytonicznym zakończeniem obu półwierszy, w strofach czterowersowych o rymach krzyżowych ABAB. Wszystkie klauzule są żeńskie. Rymy są przeważnie dokładne; część ma charakter gramatyczny, a część łączy wyrazy należące do różnych części mowy. Przerzutnie użyte są oszczędnie i funkcjonalnie — na przykład w okrzyku „Łódź nie da / rady wszystkim!”, gdzie rozcięcie frazy oddaje zdyszaną mowę na brzegu, lub w opowieści młynarza, której pierwsze słowa przechodzą przez granicę strofy.
O stylu Syrokomli
Władysław Syrokomla (właśc. Ludwik Kondratowicz, 1823–1862) był poetą historycznej Litwy i ziem dzisiejszej Białorusi, zwanym lirnikiem wioskowym. Jego twórczość wyrasta z gawędy i obrazka obyczajowego: mówi w niej narrator dobrze znający okolicę, szlachecką zaściankowość i chłopską biedę, zwyczaje parafii i karczmy. Charakterystyczne są dla niego swojskość, serdeczność wobec zwykłego człowieka, łagodny humor, melancholia przemijania i moralność wynikająca z losu bohatera, a nie z komentarza autora.
„Karby na wiośle” nie naśladują żadnego konkretnego utworu Syrokomli i nie przetwarzają jego znanych sformułowań. Nawiązują do ogólnych cech jego poetyki: do gawędziarskiego tonu, dygresji, sąsiedzkich sporów, przywiązania do rodzinnej ziemi i współczucia dla ludzi, o których nie piszą kroniki. Wpływ ballady Mickiewiczowskiej został świadomie odsunięty: nie ma tu fantastyki, zjaw, fatalizmu ani metafizycznej kary. Balladowość wynika z narastającego napięcia, z konkretnego miejsca i czasu oraz z rytmu podania przekazywanego przez pokolenia.
Język utworu ma lekki posmak XIX wieku — pojedyncze archaizmy i regionalizmy (szeląg, dulka, więcierz, bekiesza, „gdzież mnie, z mymi laty”) — ale unika sztucznej rekonstrukcji dawnej polszczyzny. Krajobraz nie jest dekoracją ani alegorią losu: Niemen jest prawdziwą rzeką, zimną, zmienną i niebezpieczną, z mieliznami, korzeniami i krą.
Sens i wyjątkowość utworu
Główna myśl jest prosta: nie każdy bohater trafia do historii zapisanej w książkach; niektórych przechowuje pamięć ludzi, którym pomogli. Utwór nie przeciwstawia jednak pamięci lokalnej historii powszechnej. Pokazuje ją jako ludzki wymiar wielkich zdarzeń — to, co z roku 1812 zostało w jednej wsi nad Niemnem.
Wyjątkowość gawędy polega na tym, że pamięć zmienia w niej kolejno nośniki. Najpierw są to karby na wiośle — prywatna księga dłużna przewoźnika. Potem drobny dopisek księdza na marginesie księgi parafialnej. Potem opowieść dziada i Rymszów, przekazywana przy piecu. Na końcu — samo słowo: baba z bielizną i chłopak z więcierzem, którzy znają z tej historii najwyżej połowę albo nic, mówią, że idą „na Szymonowe”. Imię przetrwało dłużej niż opowieść o nim.
Drugim źródłem siły utworu jest to, że Szymon do końca pozostaje człowiekiem, a nie pomnikiem. Bohaterstwo nie oczyszcza go z przywar i nie zamienia w świętego; jego czyn jest wart więcej właśnie dlatego, że dokonał go skąpy, uparty mruk, który potem nadal targował się o kilka groszy i narzekał na pogodę. Wieś pamięta go lepiej, niż on sam pamiętał swój czyn.
Zamknięcie jest ciche: krzyż kulejący na tę samą nogę co Szymon, narrator, który obiecuje: „wiosną znów go podeprę, póki jeszcze mogę”, i nazwa miejsca w ustach ludzi, którzy już nie znają całej historii. W tym obrazie mieści się melancholia przemijania pokoleń, ale nie rozpacz — dopóki ktoś prostuje krzyż i wymawia nazwę, pamięć trwa.
Postać Szymona Karpowicza, wieś Ługi i opisane wydarzenia są fikcyjne; prawdziwe jest tło historyczne odwrotu wojsk napoleońskich zimą 1812 roku.
Карбы на вясле
Зарубки на весле
Белорусский и русский авторские переводы гавэнды «Karby na wiośle»
Даниил Лазько
Туапсе, 16 ноября 2026 г.
Карбы на вясле
Гавэнда старога арганіста з Лугоў над Нёманам
Пераклад з польскай мовы
Дождж ад паўдня сячэ ўжо. Дроў падкіньце ў печку,
а вы, куме, сядайце: казка — на гадзіны.
Карчмар лою шкадуе: глянь на гэту свечку, —
ды Лугі свае знаю нават без лучыны.
Знаю й могілкі. З брамкі — трэці рад пад тынам,
крыж — крапіва хавае яго аж па грудзі.
Вясной яго раўняю, падбіваю клінам,
а ён да рэчкі зноўку хіліцца, як людзі.
Пад ім ляжыць Карповіч, Сымон, перавозчык.
Ні шляхціц, ні жаўнер ён — меў човен, хацінку.
У кронікі не трапіў. Не адзін нябожчык
сышоў так, без запісу. Слухайце хвілінку.
Лодку меў смаляную, вясло ў ёй цяжкое.
Сялян вазіў на кірмаш, крамнікаў з таварам.
Ад бацькі меў ён прыстань і рамяство тое,
ды цвёрдую навуку: не вазі ты дарам.
Таргаваўся за шэлег, нібы йшло пра скарбы.
Ад гусі браў асобна, ад мяшка асобна,
хто не плаціў — на вясле таму рэзаў карбы.
Да зімы іх набегла сто і два, падобна.
Маўчун. Не кінуў слова зроду без прычыны,
хіба што выпадала бурчаць на пагоду.
З млынаром пасварыўся за кавалак ліны,
і сем гадоў ніводзін не пайшоў на згоду.
Затое Нёман ведаў лепш, чым ксёндз казанне:
дзе водмель, дзе карэнне, дзе брод, як падсушыць,
і па шуме адгадваў, калі лёдам стане,
а калі — хоць пад снегам — трэсне ды і рушыць.
У дванаццатым годзе йшлі на Вільню летам
палкі — золата шапак, ясныя страмёны.
Сапёры мост на козлах збілі з тым імпэтам,
а Сымон без заробку сыпаў ім праклёны.
Злаваў, як на млынара, і на Банапарта,
ды карацей. Бо ў снежні плёўся люд з усходу —
не войска ўжо: грамада, ані строй, ні варта,
у хустках бабскіх, коўдрах, сінія, як з лёду.
Каровы — у алешнік, збожжа — пад парогам,
бо галодных — без ліку, а хлеба ўжо трошкі.
Хто мог, той накарміў іх і адправіў з Богам,
а яны, каб сагрэцца, рвалі з моста дошкі.
І неяк ноччу рэчка, як гармата, гахне:
ці затор, ці адліга — лёд трэснуў ля млына,
крыга сышла — пяць козлаў, мостам і не пахне,
а за вадой — Зарэчча, не адна радзіна.
Хаты ім разабралі на агонь. Стаялі
ля вады: дзеці, бабы, і клункі, і козы,
Мацеіха старая. А па чорнай хвалі
крыга йшла, і вада ўжо забірала лозы.
Сымон з берага глянуў. «Бяда», — буркнуў толькі,
высек лодку сякерай, бо стаяла ў лёдзе,
крыкнуў праз ваду: «Козы застануцца! Столькі
не ўвязу!» — й адпіхнуўся. «Плата — па заходзе».
Дзяцей узяў спачатку. Потым — са старою,
а тая — крыж за крыжам. Лодка скача. «Трэба
сядзець ціха, — ён кажа, — бо ўніз галавою
да ракаў, мая маці, пойдзеце, не ў неба».
Колькі разоў ён плаваў у той дзень халодны?
Дзед — сем, а Рымшы — дзевяць. Усім даю веры.
Досыць, што з таго боку не прапаў ніводны,
хоць у борце ад крыгі — шпара, як з сякеры.
Пан Доўгірд, герба Лебедзь, бекеша са спадку,
стаяў ля вады, кіем паказваў дарогу:
«Лявей, Сымон! Направа!» — і так да астатку;
да смерці потым баяў, што ён вёў падмогу.
Апошнім вёз млынара — абодва ні слова.
Аж на беразе толькі той сапнуў: «Сымоне…» —
і змоўк, і зноў пачаў ён, быццам тая мова
за сем год заржавела: «Там, на тым адхоне,
у млыне ляжыць добаш, на мяхах. Дзяціна.
А чый ён — не пазнаеш: строй вісіць шматкамі.
Падбіты ды ў гарачцы, дрыжыць, як асіна.
Сам яго не падняў я — куды мне з гадамі».
Тут крык: «Не едзь, Сымоне! Ноч, лодка ледзь цэла,
крыга ўсё гусцей валіць, хто ён нам пры гэтым?!»
Ён шпару заткнуў шапкай. Рука задубела,
дык хукнуў. «А ад бубна — асобна, як летам».
Адпіхнуўся. Хвіліну бачылі шчэ: лезе
між крыг. Змрок закрыў. Рыпне ўключына — і ціха,
лёд скрыгане па борце — і ў тым мокрым снезе
зноў рыпне. Нехта шэпча: «Жыве яшчэ, ліха».
Што там было пры млыне — тое пад крыжамі.
Сымон цадзіў праз зубы: «Лёгкі. Адны вочы».
Добаш бубна не кінуў: абхапіў рукамі.
Ксёндз загадаў: «Званіце!» — каб трапіў уночы.
Два сажні да зямлі ўжо — крыга найшла бокам:
лодка трэсь, як той арэх, вясло ўзяла рэчка,
нагу прыцяло бортам. Млынар цяжкім крокам
улез па пахі — з лінай. Вось і ўся іх спрэчка.
Добаш у ксяндза зіму ляжаў з бубнам, з ранцам.
Вясной з кійком падаўся. Не знаем наймення;
адны казалі — сас быў, другія — гішпанцам.
Па-нашаму знаў «хлеба» — рэшта без значэння.
Палкі даў ён Сымону. Той зірнуў сярдзіта:
бук, ні сучка. Згніюць жа — шкада той драўніны.
Уключыну з аднае — «Ад бубна мне мыта» —
а другую — «на запас» — аж да дамавіны.
Нага зраслася крыва. Кульгаў аж да смерці,
а больш, чым нагі, вясла шкада год за годам:
столькі карбаў — па грошу, па паў, па тры чвэрці —
ды й усе даўгі Лугоў пайшлі ў Прусы з лёдам.
Выцесаў ён другое. Зноў за карбы ўзяўся —
і кожнаму, бач, памяць адзін далажыла.
Людзі бачылі. Кожны толькі ў вус смяяўся —
і ніхто не пярэчыў. Плацілі — аж міла.
Крыжа не прычапілі. Ніхто там з павета
не зазірнуў. Вазіў ён, як раней бывала,
з галавы, з гусі, з мяшка — асобна манета.
А спытаюць пра тое — гаварыў ён мала:
«Мокра было. Ды вясла шкада мне, бо з клёну».
І пайшоў смаліць лодку — вясна не чакае.
Лепш памятала вёска. Дзед мой аж да скону —
сам быў у першай лодцы — не-не ды й згадае.
Памёр у пост. Ксёндз пісаў, як заўжды бывае:
імя, век, «перавозчык». А дробненька — збоку:
«Той, які — як мне кажа тут кожны, хто знае —
вазіў людзей праз крыгу ў дванаццатым року».
Сёння ніхто не возіць. Ад прыстані — палі.
На ту ж нагу, што й Сымон, крыж яго кульгае.
Хоць тую зіму ў свеце ўжо пазабывалі,
вясной падапру зноўку, пакуль сіл хапае.
Спытайце бабу з цэбрам, куды ёй дарога,
хоць не помніць з той зімы ні дзён, ні імёнаў,
і з вянцерам хлапчука, зусім шчэ малога, —
і скажуць вам абое: «А на плёс Сымонаў».
Даниил Лазько
Karby na viasle
Havenda staroha arhanista z Łuhoŭ nad Niomanam
Pierakład z polskaj movy · łacinka
Doždž ad paŭdnia siače ŭžo. Droŭ padkińcie ŭ piečku,
a vy, kumie, siadajcie: kazka — na hadziny.
Karčmar łoju škaduje: hlań na hetu sviečku, —
dy Łuhi svaje znaju navat biez łučyny.
Znaju j mohiłki. Z bramki — treci rad pad tynam,
kryž — krapiva chavaje jaho až pa hrudzi.
Viasnoj jaho raŭniaju, padbivaju klinam,
a jon da rečki znoŭku chilicca, jak ludzi.
Pad im lažyć Karpovič, Symon, pieravozčyk.
Ni šlachcic, ni žaŭnier jon — mieŭ čovien, chacinku.
U kroniki nie trapiŭ. Nie adzin niabožčyk
syšoŭ tak, biez zapisu. Słuchajcie chvilinku.
Łodku mieŭ smalanuju, viasło ŭ joj ciažkoje.
Sialan vaziŭ na kirmaš, kramnikaŭ z tavaram.
Ad baćki mieŭ jon prystań i ramiastvo toje,
dy cviorduju navuku: nie vazi ty daram.
Tarhavaŭsia za šeleh, niby jšło pra skarby.
Ad husi braŭ asobna, ad miaška asobna,
chto nie płaciŭ — na viasle tamu rezaŭ karby.
Da zimy ich nabiehła sto i dva, padobna.
Maŭčun. Nie kinuŭ słova zrodu biez pryčyny,
chiba što vypadała burčać na pahodu.
Z młynarom pasvaryŭsia za kavałak liny,
i siem hadoŭ nivodzin nie pajšoŭ na zhodu.
Zatoje Nioman viedaŭ lepš, čym ksiondz kazannie:
dzie vodmiel, dzie karennie, dzie brod, jak padsušyć,
i pa šumie adhadvaŭ, kali lodam stanie,
a kali — choć pad snieham — tresnie dy i rušyć.
U dvanaccatym hodzie jšli na Vilniu letam
pałki — zołata šapak, jasnyja stramiony.
Sapiory most na kozłach zbili z tym impetam,
a Symon biez zarobku sypaŭ im praklony.
Złavaŭ, jak na młynara, i na Banaparta,
dy karaciej. Bo ŭ sniežni ploŭsia lud z uschodu —
nie vojska ŭžo: hramada, ani stroj, ni varta,
u chustkach babskich, koŭdrach, sinija, jak z lodu.
Karovy — u alešnik, zbožža — pad paroham,
bo hałodnych — biez liku, a chleba ŭžo troški.
Chto moh, toj nakarmiŭ ich i adpraviŭ z Boham,
a jany, kab sahrecca, rvali z mosta doški.
I niejak nočču rečka, jak harmata, hachnie:
ci zator, ci adliha — lod tresnuŭ la młyna,
kryha syšła — piać kozłaŭ, mostam i nie pachnie,
a za vadoj — Zarečča, nie adna radzina.
Chaty im razabrali na ahoń. Stajali
la vady: dzieci, baby, i kłunki, i kozy,
Macieicha staraja. A pa čornaj chvali
kryha jšła, i vada ŭžo zabirała łozy.
Symon z bieraha hlanuŭ. «Biada», — burknuŭ tolki,
vysiek łodku siakieraj, bo stajała ŭ lodzie,
kryknuŭ praz vadu: «Kozy zastanucca! Stolki
nie ŭviazu!» — j adpichnuŭsia. «Płata — pa zachodzie».
Dziaciej uziaŭ spačatku. Potym — sa staroju,
a taja — kryž za kryžam. Łodka skača. «Treba
siadzieć cicha, — jon kaža, — bo ŭniz hałavoju
da rakaŭ, maja maci, pojdziecie, nie ŭ nieba».
Kolki razoŭ jon płavaŭ u toj dzień chałodny?
Dzied — siem, a Rymšy — dzieviać. Usim daju viery.
Dosyć, što z taho boku nie prapaŭ nivodny,
choć u borcie ad kryhi — špara, jak z siakiery.
Pan Doŭhird, hierba Lebiedź, biekieša sa spadku,
stajaŭ la vady, kijem pakazvaŭ darohu:
«Laviej, Symon! Naprava!» — i tak da astatku;
da smierci potym bajaŭ, što jon vioŭ padmohu.
Apošnim vioz młynara — abodva ni słova.
Až na bierazie tolki toj sapnuŭ: «Symonie…» —
i zmoŭk, i znoŭ pačaŭ jon, byccam taja mova
za siem hod zaržavieła: «Tam, na tym adchonie,
u młynie lažyć dobaš, na miachach. Dziacina.
A čyj jon — nie paznaješ: stroj visić šmatkami.
Padbity dy ŭ haračcy, dryžyć, jak asina.
Sam jaho nie padniaŭ ja — kudy mnie z hadami».
Tut kryk: «Nie jedź, Symonie! Noč, łodka ledź ceła,
kryha ŭsio husciej valić, chto jon nam pry hetym?!»
Jon šparu zatknuŭ šapkaj. Ruka zadubieła,
dyk chuknuŭ. «A ad bubna — asobna, jak letam».
Adpichnuŭsia. Chvilinu bačyli šče: lezie
miž kryh. Zmrok zakryŭ. Rypnie ŭklučyna — i cicha,
lod skryhanie pa borcie — i ŭ tym mokrym sniezie
znoŭ rypnie. Niechta šepča: «Žyvie jašče, licha».
Što tam było pry młynie — toje pad kryžami.
Symon cadziŭ praz zuby: «Lohki. Adny vočy».
Dobaš bubna nie kinuŭ: abchapiŭ rukami.
Ksiondz zahadaŭ: «Zvanicie!» — kab trapiŭ unočy.
Dva sažni da ziamli ŭžo — kryha najšła bokam:
łodka treś, jak toj arech, viasło ŭziała rečka,
nahu pryciało bortam. Młynar ciažkim krokam
ulez pa pachi — z linaj. Voś i ŭsia ich sprečka.
Dobaš u ksiandza zimu lažaŭ z bubnam, z rancam.
Viasnoj z kijkom padaŭsia. Nie znajem najmiennia;
adny kazali — sas byŭ, druhija — hišpancam.
Pa-našamu znaŭ «chleba» — rešta biez značennia.
Pałki daŭ jon Symonu. Toj zirnuŭ siardzita:
buk, ni sučka. Zhnijuć ža — škada toj draŭniny.
Uklučynu z adnaje — «Ad bubna mnie myta» —
a druhuju — «na zapas» — až da damaviny.
Naha zrasłasia kryva. Kulhaŭ až da smierci,
a bolš, čym nahi, viasła škada hod za hodam:
stolki karbaŭ — pa hrošu, pa paŭ, pa try čverci —
dy j usie daŭhi Łuhoŭ pajšli ŭ Prusy z lodam.
Vyciesaŭ jon druhoje. Znoŭ za karby ŭziaŭsia —
i kožnamu, bač, pamiać adzin dałažyła.
Ludzi bačyli. Kožny tolki ŭ vus smiajaŭsia —
i nichto nie piarečyŭ. Płacili — až miła.
Kryža nie pryčapili. Nichto tam z pavieta
nie zazirnuŭ. Vaziŭ jon, jak raniej byvała,
z hałavy, z husi, z miaška — asobna manieta.
A spytajuć pra toje — havaryŭ jon mała:
«Mokra było. Dy viasła škada mnie, bo z klonu».
I pajšoŭ smalić łodku — viasna nie čakaje.
Lepš pamiatała vioska. Dzied moj až da skonu —
sam byŭ u pieršaj łodcy — nie-nie dy j zhadaje.
Pamior u post. Ksiondz pisaŭ, jak zaŭždy byvaje:
imia, viek, «pieravozčyk». A drobnieńka — zboku:
«Toj, jaki — jak mnie kaža tut kožny, chto znaje —
vaziŭ ludziej praz kryhu ŭ dvanaccatym roku».
Sionnia nichto nie vozić. Ad prystani — pali.
Na tu ž nahu, što j Symon, kryž jaho kulhaje.
Choć tuju zimu ŭ sviecie ŭžo pazabyvali,
viasnoj padapru znoŭku, pakul sił chapaje.
Spytajcie babu z cebram, kudy joj daroha,
choć nie pomnić z toj zimy ni dzion, ni imionaŭ,
i z viancieram chłapčuka, zusim šče małoha, —
i skažuć vam aboje: «A na plos Symonaŭ».
Daniił Łaźko
Зарубки на весле
Сказ старого органиста из Лугов над Неманом
Перевод с польского авторский
Дождь льёт ещё с полудня. Дров подбросьте в печку,
а вы, кум, к нам, на лавку: сказ мой — не про битву.
Корчмарь жалеет сала — еле теплит свечку, —
но я свои-то Луги знаю, как молитву.
Погост я знаю тоже: третий ряд под тыном,
стоит там крест по плечи, весь в крапиве жгучей.
Весной его я правлю, подбиваю клином,
а он к реке обратно клонится, живучий.
Лежит под ним Карпович — наш Сымон, с причала.
Не шляхтич, не военный — перевозчик был он.
И в летопись не вписан. Мало ли пропало
без записи на свете? Слушайте, как было.
С веслом тяжёлым чёлн был, чёрный, будто сажа.
На ярмарку возил он мужиков с товаром.
От батьки принял пристань, ремесло — и даже
совет, как камень, твёрдый: не возить задаром.
За грош он торговался — ни на шаг уступки.
За гуся брал отдельно, за мешок — отдельно,
а должникам он резал на весле зарубки:
к зиме их набежало сто и две, наверно.
Молчун был: слово скажет — с толком, без уловки,
а если и ворчал, то в небо, на погоду.
Он с мельником повздорил за кусок верёвки —
и семь годов друг другу не кивнули сроду.
Зато он знал свой Неман так, как ксёндз — казанье:
где мель, где корневище, брод — в сухую пору;
по шуму узнавал он ледостав заране,
а вскрытье — хоть под снегом — чуял по напору.
Двенадцатого лета войско безмятежно
шло к Вильне, в позументах, стремена — на диво.
Сапёры мост на козлах ставили — им спешно, —
а наш Сымон, без дела, крыл их в хвост и в гриву.
Как мельника когда-то, клял он Бонапарта,
да только покороче. В декабре — что хуже —
с востока шла ватага, сброд — и без штандарта,
в попонах, в бабьих шалях, синие от стужи.
Коров — в ольшаник, жито — в яму под порогом:
голодных шло без счёту; голод — пан не жалкий.
Кто мог — кормил, поил их, отпускал — да с Богом,
а те, чтоб обогреться, рвали мост на балки.
Раз ночью ухнул Неман — пушкой, показалось:
не знаю — то ль затор был, то ль теплом пригнало, —
снесло мост ледоходом, пять козлов осталось,
а за водой — Заречье, да семей немало.
Им хаты разобрали на костры. Стояли
у берега детишки, бабы, скарб и козы,
и Мацеёва-бабка. А валы вздымали
шугу, и вот вода уж забирала лозы.
Сымон с обрыва глянул. «Худо», — буркнул только,
и чёлн, во льду застывший, вырубил — лёд в клочья,
и крикнул через воду: «Коз оставьте! Столько
не увезу!» — отчалил. «Плата — ближе к ночи».
Сперва он взял детишек, после — Мацеёва:
та крестится, кивает, — лодку так и косит.
«Сидите смирно, — он ей, — а не то, без зова,
к налимам вниз да к ракам — а не к Богу в гости».
А сколько раз ходил он? Дед мой — семь, прикинул,
а Рымши — что и девять. Верю я обоим.
Довольно, что оттуда ни один не сгинул,
хоть борт ему уж льдины пробивали с боем.
Пан Довгирд, герба Лебедь, в дедовском кунтуше,
у берега стоял он с тростью, будто с плёткой:
«Левей, Сымон! Правее!» — до конца, всё глуше;
до смерти всем божился, что он правил лодкой.
Последним — мельник. Оба словно онемели.
А как пристали, тот лишь засопел: «Сымоне…» —
и смолк, и снова начал, — будто заржавели
за семь годов слова в нём: «Там, на дальнем склоне
мальчишка-барабанщик на мешках с мукою.
Дитя. А чей — не знаешь: рвань висит клоками.
Подстреленный, трясётся лихоманкой злою.
Я сам не поднял — где мне, старыми руками».
Народ: «Сымон, не надо! Ночь, а ты — в лодчишке!
Шуга валит всё гуще — кто он нам при этом?!»
Он щель заткнул шапчонкой. Руки — как ледышки,
дохнул. «А с барабана — плата, как и летом».
Отчалил. Миг недолгий с берега глядели.
Стемнело. Скрип уключин — и потом ни звука,
лёд скрежетнёт по борту, — и в сырой метели
опять скрипит. Шепнули: «Жив ещё, вот штука!»
А что там было дальше — то лежит в могиле.
Сымон цедил: «Был лёгкий», — больше не прибавил.
Мальчонка барабан свой прижимал в бессилье.
Ксёндз приказал: «Звоните!» — чтоб их звон направил.
Уж в двух саженях — льдина наскочила с ходу:
чёлн треснул, как орешек, а весло — в теченье,
и ногу сжало бортом. Мельник грузно — в воду,
по шею влез — с верёвкой. Вот и примиренье.
Зимой лежал у ксёндза — с барабаном, с ранцем;
весной ушёл, с клюкою. Имени — ни слова.
Кто звал его саксонцем, кто — так и испанцем.
По-нашему знал «хлеба», — прочее — полова.
Он палочки Сымону дал. Тот — глядь сердито:
бук, без сучка. Сгниют ведь — жаль: такие жилы!
Одну — на штырь уключный: «С барабана — мыто», —
вторую — «про запас», мол, — спрятал до могилы.
Нога срослась неладно — охромел до смерти.
Но жаль ему не ногу, а весло — до боли:
зарубок — по полушке, по грошу, по трети, —
и все долги деревни — в Пруссию, на волю.
Он вытесал другое, резал, вспоминая, —
и странно: всем по штуке память прибавляла.
Все видели. И каждый ус крутил, смекая,
и не перечил даже. Платят — как пристало.
Креста не нацепили, ни бумажной строчки.
Никто не заглянул к нам. Вёз он, как бывало,
и с носа, и с мешка он, с гуся брал — до точки.
А спросят про ту зиму — отвечал он мало:
«Из ясеня весло-то — жаль. Да мокро было».
И шёл смолить борта он — солнце пригревало.
Деревня помнит лучше. В первой лодке плыл он,
мой дед, — и всю жизнь после сказывал немало.
Он умер в пост. Ксёндз в книге пишет, как обычно:
лишь имя, «перевозчик», столько-то от роду.
А сбоку: «Тот, — от многих слышу я тут лично, —
в двенадцатом году он вёз по ледоходу».
Теперь никто не возит. Пристань — сваи с краю.
Крест, как Сымон, хромает тою же ногою,
и хоть забыл про зиму свет давно, я знаю, —
весной его подправлю, жив пока, рукою.
Спросите бабу с кадкой: «Ты куда, родная?» —
хоть той зимы не помнит — ни имён, ни звонов, —
мальчонку с вершей тоже — тот бежит, играя, —
вам скажут оба сразу: «А на плёс Сымонов».
Даниил Лазько · Туапсе, 16 ноября 2026 г.
О переводе
Оригинал — польская гавэнда «Karby na wiośle» («Зарубки на весле»): 31 четверостишие, тринадцатисложник с цезурой после седьмого слога (7+6), женские окончания обоих полустиший, перекрёстная рифмовка ABAB. Оба перевода сохраняют число строф и стихов, сюжет, характер героя, юмор и сквозные мотивы. Ни одна строфа не сокращена и не дописана.
Белорусский перевод авторский
Белорусская версия сохраняет силлабический размер оригинала: в каждом стихе тринадцать слогов и словораздел после седьмого, окончания женские, рифмовка ABAB. Главная трудность — подвижное белорусское ударение. Многие ключевые слова польского текста по-белорусски ударны на последнем слоге (вясло́, нага́, вада́, бяда́, млынара́, рука́) и не могут стоять в женской клаузуле. Поэтому почти все рифменные пары построены заново, а примерно в пятнадцати стихах цезура мужская: там, где выровнять её можно было только ценой естественного синтаксиса, предпочтение отдано живой речи.
Найденные решения: «плёс Сымонаў» вместо эллиптического польского «Szymonowe» (брод противоречил бы самому смыслу перевоза), «падмога» вместо «залогі» в похвальбе пана Доўгірда, прямая речь ксёндза «Званіце!», добаш, лежащий у ксёндза «з бубнам, з ранцам», плата «з галавы, з гусі, з мяшка», «Ад бубна мне мыта», запись «як заўжды бывае» и ссылка ксёндза на слухи «як мне кажа тут кожны, хто знае», крик общины «хто ён нам пры гэтым?!», финальная баба, которая не помнит «ні дзён, ні імёнаў», и мальчик с вянцерам.
Белорусская латиница
Латинская версия получена из кириллической по правилам классической белорусской łacinki: л перед мягкими гласными и мягким знаком — l, в остальных случаях — ł; е, ё, ю, я после согласных — ie, io, iu, ia, а после л — e, o, u, a; в начале слова, после гласных и апострофа — je, jo, ju, ja; ць, сь, зь, нь, дзь — ć, ś, ź, ń, dź; ў — ŭ; х — ch; ч, ш, ж — č, š, ž; дж — dž; г — h. Транслитерация следует нормативному кириллическому написанию и не отмечает ассимилятивную мягкость, которую нынешняя кириллическая норма не передаёт.
Русский перевод авторский
По-русски силлабический тринадцатисложник звучит невнятно, поэтому избран его силлабо-тонический аналог — шестистопный ямб с женским окончанием и закреплённой цезурой после седьмого слога. Первое полустишие — ямб с женской цезурой, второе по звучанию хореическое. Так совпадают и число слогов (7+6), и женские окончания польского образца. В двадцати двух стихах седьмой слог занимает односложное слово — почти всегда безударное служебное (он, то, лишь, мол, ведь), примыкающее к предыдущему ударному; лишь в немногих случаях («в нём», «к нам») оно может принять на себя ударение. Число слогов и место цезуры проверены во всех 124 стихах; ударения — по авторской разметке.
Имя героя передано как «Сымон», а не «Шимон»: эта форма закреплена в русской литературной традиции для белорусско-литовского крестьянина (ср. героя поэмы Якуба Коласа «Сымон-музыка», в русском переводе — «Сымон-музыкант») и даёт женскую клаузулу в финальном микротопониме «плёс Сымонов». Из белорусского перевода перенесены плёс, «ни имён, ни звонов», «кто он нам при этом?!», «Звоните!», «мыто» за барабан, плата «с носа», барабан и ранец у ксёндза, оговорка ксёндза со слов прихожан.
В русском тексте удалось вернуть то, что белорусский перевод потерял: весло снова из ясеня, восстановлена симметрия «Левей! — Правее!», пан Довгирд выведен в кунтуше и уверяет, «что он правил лодкой», верёвка из шестой строфы прямо возвращается в двадцать второй, приходская запись приобрела формулу «столько-то от роду», а тема записи появилась в строке «Креста не нацепили, ни бумажной строчки».
Что потеряно и чем возмещено
В обоих переводах польский микротопоним «Szymonowe», употреблённый без существительного, передан сочетанием с существительным — «плёс Сымонаў», «плёс Сымонов»: эллиптическая форма не встаёт в женскую клаузулу. Плёс выбран сознательно: на нём и полощут бельё, и ставят вершу.
В белорусском переводе ясень заменён клёном, польская формула «głód to pan wielki» не передана, а «skóra, kości» передано равноценной формулой истощения «адны вочы».
В русском переводе «skóra, kości» заменено сдержанным «Был лёгкий, — больше не прибавил», которое передаёт нежелание Сымона говорить, но не сам образ. Польские «три четверти» гроша стали «третью»: форма «че́тверти» даёт дактилическое окончание; ряд мелких дробных долгов при этом сохранён — полушка и есть четверть копейки. Из описания лодки ушло слово «плоская»; в приходской записи слово «людей» подразумевается, а не названо; «голод — пан не жалкий» слабее польского «głód to pan wielki». Рифмы «отдельно / наверно», «клочья / ночи», «косит / гости», «на диво / в гриву», «боли / волю» неточны — это осознанные компромиссы ради смысла и естественного синтаксиса.
О смысле и уникальности стихотворения
Гавэнда рассказывает о человеке, которого большой мир не запомнил, а родная деревня запомнила. Сымон Карпович — скупой, ворчливый и злопамятный перевозчик с Немана. Зимой 1812 года, во время отступления наполеоновских войск, он перевозит через ледоход жителей разорённого Заречья, а потом, вопреки уговорам, возвращается за раненым барабанщиком — чужим мальчиком, о котором неизвестно даже, за кого он воевал. Награды он не получает, о своём поступке молчит и до конца жизни торгуется за каждый грош.
Главная мысль проста: не каждый герой попадает в историю, записанную в книгах; некоторых хранит память людей, которым они помогли. Эта память не противопоставлена большой истории — это её человеческое измерение, то, что от 1812 года осталось в одной деревне над Неманом.
Своеобразие текста — в том, что память в нём последовательно меняет носителей. Сначала это зарубки на весле, долговая книга скупца; затем мелкая приписка ксёндза на полях метрической книги; затем рассказ деда, который ребёнком плыл в первой лодке; и наконец — одно слово. Баба с бельём и мальчишка с вершей уже не знают истории, но идут «на плёс Сымонов». Имя пережило рассказ о себе.
Второй источник силы — герой остаётся человеком, а не памятником. Подвиг не очищает его от пороков: Сымон и в лодке назначает плату «с барабана», и после всего жалеет весло больше, чем ногу. Деревня отвечает ему тем же языком — молча платит по зарубкам, к которым его память «прибавляла» по одной. Мораль возникает из поступков, а не из слов рассказчика; в тексте нет ни патриотической риторики, ни прославления войны.
Финал тих и предметен: крест на могиле хромает на ту же ногу, что и Сымон, а старый органист обещает весной подправить его, «жив пока». В этом образе есть грусть уходящих поколений, но нет отчаяния: пока кто-то выпрямляет крест и произносит имя, память жива.
Литературным ориентиром послужила поэтика Владислава Сырокомли (Людвика Кондратовича, 1823–1862) — «деревенского лирника» исторической Литвы, мастера гавэнды: свойскость, сердечность к простому человеку, мягкий юмор, меланхолия и мораль без проповеди. Произведение не подражает конкретным текстам Сырокомли; мицкевичевская балладная фантастика сознательно отодвинута. Образ Сымона Карповича, деревня Луги и описанные события вымышлены; историческим является только фон — отступление наполеоновской армии зимой 1812 года.
